Projekt, który połączy wszystkich. Przeciwko sobie

Głośno i huczno jest w środowisku zarówno naukowym, jak i amatorskim wobec zbliżającego się końca vacatio legis przepisów ustawy  o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Wszystko przez to, że do sejmu wpłynął poselski projekt ustawy zmieniającej ustawę o zmianie ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.

Aby formalności stało się zadość, zacznijmy od przedstawienia pomysłodawców. Autorami projektu jest grupa posłów: PSL-TD, Polska2050 (przedstawiciel wnioskodawcy poseł Michał Pyrzyk). Projekt zasadniczo dotyczy:  umożliwienia wojewódzkim konserwatorom zabytków wydania sprzeciwu wobec zgłoszenia poszukiwań ukrytych lub porzuconych zabytków ruchomych przy użyciu urządzeń elektronicznych lub technicznych w drodze sprzeciwu, a także doprecyzowania obowiązków poszukiwaczy związanych ze zgłaszaniem poszukiwań i strefy zakazu poszukiwań; ograniczenia kręgu osób uprawnionych do nagród pieniężnych za odkrycie, znalezienie lub pozyskanie zabytku archeologicznego; doprecyzowania istniejących przepisów dotyczących postępowań w sprawie przyznawania nagród pieniężnych i dyplomów – tak czytamy w opisie projektu na stronie Sejmu.

Tymczasem czy ów projekt doprecyzowuje przepisy, czy stwarza całkiem nowe problemy?

Analiza ta wyszła bardzo długa, zatem pozwolę sobie zamieścić tu tylko najważniejsze uwagi dotyczące zarówno tego poselskiego arcydzieła, jak i nowelizacji ustawy, która też nie jest idealna i co ważniejsze: NIE JEST wypracowana przez CAŁE środowisko osób zwanych tu poszukiwaczami.

Niemniej została uchwalona w 2023 roku i jej przepisy powinny wejść w życie. Nowy rząd przekładał wejście w życie tych przepisów raz, drugi, trzeci… W efekcie  „stanęło” na 1 stycznia 2027 roku.  I teraz, kiedy ów termin się zbliża, grupa posłów wymyśliła sobie projekt, który ma dużą szansę zostać przyjętym –  czym uczyni wielkie szkody nie tylko dla środowiska poszukiwaczy, ale również dla Wojewódzkich Konserwatorów Zabytków.  W mojej ocenie – również dla uczelni kształcących przyszłych archeologów.

Szeroka i całkowicie autorska analiza tego projektu pozwala wątpić nie tylko w dobre intencje projektodawców,  które zbyt nieśmiało wybrzmiewają w uzasadnieniu, ale pozwala także dojść do wniosku, że nowelizacja tej ustawy w ogóle w życie nie wejdzie. Ani od 1 stycznia, ani nigdy. Nie w tej formie.

Uprzedzam, że będzie długo. Niemal punkt po punkcie.

Zatem pkt.1. Posłowie sugerują taki zapis: „Kto w wyniku poszukiwań, o których mowa w art. 36b ust. 1, pozyskał przedmiot, co do którego istnieje przypuszczenie, że jest on zabytkiem archeologicznym albo innym zabytkiem ruchomym, jest obowiązany zabezpieczyć ten przedmiot i oznakować miejsce jego znalezienia oraz niezwłocznie zawiadomić o tym właściwego wojewódzkiego konserwatora zabytków, wskazując współrzędne miejsca znalezienia przedmiotu z wykorzystaniem systemu nawigacji satelitarnej (GPS), przy użyciu aplikacji, o której mowa w art. 36b ust. 2.”

Zestawmy go z brzmieniem w nowelizacji: „Kto w wyniku poszukiwań, o których mowa w art. 36b ust. 1, **znalazł lub pozyskał** przedmiot (…)” Mamy tu zatem zmianę: „znalazł lub pozyskał” na „pozyskał”. To jest różnica. W praktyce może oznaczać zawężenie obowiązku zgłoszenia – załóżmy taką sytuację, gdy poszukiwacz zlokalizuje przedmiot, rozpozna go jako potencjalny zabytek, ale nie podejmie go z ziemi. Samo znalezienie nie jest już wymienione jako przesłanka obowiązku z art. 33a ust. 1. To istotna konsekwencja, którą warto podkreślić.

Dochodzi również nowy element: poszukiwacz będzie musiał przekazać konserwatorowi współrzędne miejsca znalezienia przedmiotu, korzystając z aplikacji.

Mityczna aplikacja, która miała tyle spraw podobno rozwiązać,  ułatwić sprawę zgłoszeń dla poszukiwaczy… Tylko, że jej nie ma, autorzy projektu sami przyznają to w uzasadnieniu. Widzę tu ogromną niekonsekwencję autorów projektu: jak można zmieniać przepisy ustawy wymieniając coś, czego po prostu nie ma?

Pkt.2 ma mieć brzmienie:  „W przypadku pozyskania na obszarze nie większym niż 100 m2 co najmniej trzech przedmiotów, co do których istnieje przypuszczenie, że są one zabytkami archeologicznymi, prowadzący poszukiwania, o których mowa w art. 36b ust. 1, obowiązany jest niezwłocznie zawiadomić o tym właściwego wojewódzkiego konserwatora zabytków, przy użyciu aplikacji, o której mowa w art. 36b ust. 2, i wstrzymać poszukiwania do czasu przeprowadzenia czynności, o których mowa w ust. 3. W zawiadomieniu prowadzący poszukiwania wskazuje współrzędne miejsca pozyskania przedmiotów z wykorzystaniem systemu nawigacji satelitarnej (GPS).”

Pojęcie „znalezienia lub pozyskania” z nowelizacji zostaje zastąpione przez „pozyskania”.  W archeologii różnica między zlokalizowaniem obiektu a jego wydobyciem (pozyskaniem) jest zasadnicza. Nie zawsze wydobycie jest zresztą konieczne lub wskazane. Ograniczenie jedynie do pojęcia „pozyskane” w kontekście tej ustawy należałoby dokładnie sprecyzować, bo na przykład dla mnie brzmi ono nieco dziwnie,  ale to chyba kwestia semantyki.  Mnie ono kojarzy się po prostu z nabyciem drogą kupna na tureckim bazarze, ale niech będzie.

Dalej w tym punkcie nowelizacja ustawy mówi: „wstrzymać poszukiwania do czasu przeprowadzenia czynności, o których mowa w ust. 3, jednak na okres nie dłuższy niż 30 dni od dnia przyjęcia zawiadomienia przez właściwego wojewódzkiego konserwatora zabytków„. W propozycji poselskiej ten limit znika.

Załóżmy zatem taką sytuację: poszukiwacz zgłasza trzy przedmioty na obszarze do 100 m².  Zgodnie z projektem poselskim wstrzymuje poszukiwania i musi czekać na przeprowadzenie czynności konserwatorskich. Nie ma już wyraźnie określonej maksymalnej granicy czasowej w tym ustępie. To istotne, ponieważ brak limitu 30 dni może w praktyce oznaczać długotrwałe wyłączenie terenu z poszukiwań. W nowelizacji może po 30 dniach – od dnia przyjęcia zawiadomienia –  wrócić na poszukiwania. Ponadto: poszukiwacz musi podać współrzędne miejsca pozyskania przedmiotów – w  pierwotnym brzmieniu wystarczyło wskazanie lokalizacji znalezionych przedmiotów.

Co mnie intryguje: jak wyznaczyć granice tych 100 m² – czy chodzi o obszar geometryczny obejmujący znaleziska, czy określony fragment stanowiska? Jak postępować, gdy przedmioty są rozproszone? Czy trzy przedmioty muszą pochodzić z jednego kontekstu archeologicznego? To nie są drobiazgi. W praktyce mogą decydować o tym, czy poszukiwacz ma obowiązek przerwać pracę, czy tylko wstrzymać na określony czas.

Warto zauważyć, że pierwotna regulacja dawała Wojewódzkiemu Konserwatorowi Zabytków sześć dni na dokonanie oględzin (ust. 3). Projektowany ust. 2 usuwa maksymalny okres wstrzymania poszukiwań, ale sam w sobie nie znosi sześciodniowego terminu na oględziny. To z kolei rodzi pytanie o konsekwencje niedotrzymania przez konserwatora terminu.

Posłowie poszli dalej w kolejnym punkcie: 3. „Wojewódzki konserwator zabytków niezwłocznie po otrzymaniu zawiadomienia, o którym mowa w ust. 1 lub 2, jest obowiązany dokonać oględzin znalezionego lub pozyskanego przedmiotu i miejsca jego pozyskania„.

Brzmienie w znowelizowanej ustawie: ” Wojewódzki konserwator zabytków w terminie 6 dni od dnia otrzymania zawiadomienia, o którym mowa w ust. 1 lub 2, jest obowiązany dokonać oględzin (…)”.

Czyli: WKZ miał sześć dni na dokonanie oględzin. Projekt zastępuje ten termin sformułowaniem „niezwłocznie”. To istotna zmiana, ponieważ „niezwłocznie” nie oznacza konkretnej liczby dni. W prawie oznacza działanie bez nieuzasadnionej zwłoki, z uwzględnieniem okoliczności sprawy. W praktyce może więc powstać problem interpretacyjny: kiedy upływa termin, w którym konserwator powinien zareagować? A poza tym, tak po ludzku i szczerze: nowelizacja nakładała na urzędy WKZ wystarczająco dużo dodatkowych obowiązków, a wiemy, jak w niektórych urzędach wygląda czas decyzji administracyjnej. Wcale nie ze złej woli urzędników, tylko po prostu: z braku nazwijmy to mocy przerobowych.

I takie retoryczne pytanie: czy układając ten przepis, naprawdę ktoś uważał,  że konserwatorzy będą jeździć w teren, by dokonać oględzin fibuli, guzika, monetki? Naprawdę…? Zostawią decyzje odnośnie remontów zabytków, zostawią kontrole i całe stosy papierzysk, i sobie pojadą w siną dal dokonać oględzin…? Niesamowite… To chyba kara dla  urzędów za wszystkie odrzucone, odkładane w nieskończoność pozwolenia lub inne decyzje.  Dobrze, że nowelizacja zakładała możliwość przeprowadzenia oględzin przy użyciu urządzeń technicznych na odległość,  ale naprawdę chciałabym to zobaczyć w praktyce.

Uchylenie ust. 5 to drugi element tej poprawki. Warto jednak zauważyć, że w uchwalonej nowelizacji z 2023 r. ust. 5 nie zawierał mechanizmu wznowienia poszukiwań po upływie 30 dni. Przepis ten zobowiązywał WKZ do zamieszczenia informacji o znalezionym zabytku w rejestrze poszukiwań. Sam limit 30 dni znajdował się w ust. 2. Poselski projekt usuwa ten limit.

Czyli krótko mówiąc, by wyjść z tego prawnego bełkotu, mamy sytuację następującą: poszukiwacz, po ustaleniu już wyżej omawianej geometrycznej zawiłości obszaru znalezisk uznaje, że znalazł (tudzież: „pozyskał”) skupisko przedmiotów. Zawiadamia WKZ i wstrzymuje poszukiwania. WKZ ma działać niezwłocznie, ale bez określonego terminu liczbowego. Co więcej, znika dotychczasowy limit 30 dni, po upływie którego poszukiwania nie musiały już pozostawać wstrzymane. No genialne…

I teraz najważniejsze: ust. 3 przewiduje nie tylko oględziny, ale również zorganizowanie badań archeologicznych, jeżeli okażą się potrzebne. Zatem wstrzymanie może w praktyce trwać nie tylko do momentu oględzin konserwatora, lecz także do przeprowadzenia niezbędnych badań archeologicznych. Patowa sytuacja dla każdego. A określono również środki finansowe WKZ na organizację takich badań czy niekoniecznie? A przeprowadzono analizę, ile takie badania będą kosztować? Bo wskazanie ogólnego źródła finansowania, co ma miejsce w uzasadnieniu projektu, nie jest tożsame z zabezpieczeniem pieniędzy na konkretne działania. W tym samym uzasadnieniu ja nie znalazłam puli środków przeznaczonej na  organizowanie badań archeologicznych przez WKZ ani kalkulacji kosztów takich badań.

W toku tej osobliwej analizy dochodzimy do punktu b, będącego istotnym punktem dla osób, które notorycznie zadają pytanie typu: „Ile to jest warte”.

Proponowane przez posłów brzmienie tego punktu: „Osobom, które odkryły w trakcie prowadzenia robót budowlanych lub ziemnych albo przypadkowo znalazły zabytek archeologiczny, przysługuje nagroda w formie nagrody pieniężnej lub dyplomu, jeżeli dopełniły obowiązków określonych odpowiednio w art. 32 ust. 1 lub art. 33 ust. 1.„. W nowelizacji mamy: „Osobom, które odkryły w trakcie prowadzenia robót budowlanych lub ziemnych, przypadkowo znalazły albo znalazły lub pozyskały w wyniku poszukiwań, o których mowa w art. 36b ust. 1, zabytek archeologiczny, przysługuje nagroda pieniężna albo dyplom, jeżeli dopełniły obowiązków określonych odpowiednio w art. 32 ust. 1, art. 33 ust. 1 lub w art. 33a ust. 1 i 2”.

Zatem: nowelizacja ujmuje tu kategorię poszukiwaczy, którzy mogli być uprawnieni do nagrody. W projekcie posłów ta grupa zostaje usunięta.

Dalej: obecnie obowiązujący art. 34.ust.2 wyklucza z nagrody osoby zajmujące się zawodowo badaniami archeologicznymi lub zatrudnione w grupach zorganizowanych w celu prowadzenia takich badań.

Posłowie idą jednak dalej: „Nagroda nie przysługuje osobie, która ukończyła studia pierwszego lub drugiego stopnia albo jednolite studia magisterskie, w zakresie archeologii lub biorącej udział w badaniach archeologicznych„. Pytanie: dlaczego? To raz. Często przecież to archeolog, który bierze udział w amatorskich poszukiwaniach czy jako gość, czy jako prowadzący, natrafia na znalezisko warte nie tylko nagrody pieniężnej, ale także mające wielką wartość historyczną. Jest w stanie rozpoznać to, czego nie rozpoznają poszukiwacze amatorzy. Nie rozumiem nieco tego wykluczenia. Dwa: nie ma znaczenia, czy taka osoba pracuje jako archeolog, czy wykonuje zawód związany z archeologią. Sam fakt ukończenia odpowiednich studiów ma pozbawiać ją prawa do nagrody. Projekt nie precyzuje, czy chodzi o zawodowy udział w badaniach czy również o udział społeczny lub wolontariacki ani także tego, czy dotyczy to wyłącznie badań prowadzonych w chwili znalezienia zabytku. Nie precyzuje również tego, czy udział w badaniach w przeszłości również miałby znaczenie –  jeśli tak, no to już teraz składam serdeczne wyrazy współczucia dla uczelni oferujących kierunki archeologiczne.

Widzę tu pewną niespójność:  z jednej strony nowelizacja z 2023 r. wprowadzała możliwość nagradzania osób prowadzących legalne poszukiwania. Z drugiej strony projekt poselski usuwa tę kategorię, pozostawiając nagrody dla przypadkowych znalazców i odkrywców podczas robót. Powstaje więc pytanie o uzasadnienie takiego rozróżnienia. Czy legalny poszukiwacz, który posiada zgodę właściciela gruntu i zgłosił poszukiwania, przestrzega ograniczeń, zabezpieczył znalezisko i przekazał dokładną lokalizację WKZ ma być traktowany inaczej niż osoba, która przypadkowo natrafiła na ten sam przedmiot?

Autorzy w uzasadnieniu tłumaczą to tym, że poszukiwacz działa intencjonalnie, a przypadkowy znalazca – nie. Ale czy intencjonalność poszukiwań rzeczywiście uzasadnia tak daleko idące różnicowanie osób, które dopełniły obowiązków ustawowych?

I tak przy okazji… Wiele lat temu w Sejmie jedno słowo w ustawie zmieniło sens wszystkiego. Mam tu na myśli słynne „…lub czasopisma” (tzw. afera Lwa Rywina). W tym projekcie sytuacja jest wbrew pozorom bardzo podobna. Dlaczego? Zwracam uwagę na ostatnie zdanie:  „Nagroda nie przysługuje osobie, która ukończyła studia pierwszego lub drugiego stopnia albo jednolite studia magisterskie, w zakresie archeologii LUB biorącej udział w badaniach archeologicznych„. Czy dotyczy to archeologów czy wolontariuszy? Czy fakt, że biorą oni udział w badaniach archeo jednocześnie wyklucza ich z nagrody, nawet jeśli przypadkiem znajdą jakiś przedmiot o wielkiej wartości np. podczas spaceru na plaży? Ten zapis „LUB biorącej udział w badaniach archeologicznych” potencjalnie obejmuje KAŻDĄ osobę uczestniczącą w badaniach archeologicznych. Przy proponowanym brzmieniu można uznać, że nagroda takiej osobie nie przysługuje, ponieważ brała udział w badaniach archeologicznych. Nie ma znaczenia, że a) przykładowe znalezisko z plaży nie ma żadnego związku z tymi badaniami, b) nie określa też czasu, kiedy ów udział w badaniach miał miejsce. Co więcej, proponowany przepis nie określa, czy udział w badaniach archeologicznych musi mieć charakter zawodowy, zorganizowany lub pozostawać w jakimkolwiek związku z dokonanym odkryciem. W konsekwencji może pozbawić prawa do nagrody również wolontariusza, który przypadkowo znajdzie zabytek poza miejscem i czasem prowadzonych badań.

Nieścisłość interpretacyjna może stać się powodem wielu sporów, dlatego zapisy powinny być precyzyjne. Tak sądzę…

Następnie mamy punkt 7. Propozycja posłów: „Osobie, która pozyskała w wyniku poszukiwań, o których mowa w art. 36b ust. 1, zabytek archeologiczny posiadający szczególną wartość historyczną, artystyczną lub naukową, przysługuje dyplom, jeżeli spełniła obowiązki określone w art. 33a ust. 1 i 2. Osobie, o której mowa w zdaniu pierwszym, nie przysługuje nagroda pieniężna„.

Brzmienie w nowelizacji: „Nagrodę pieniężną przyznaje się, gdy zabytek archeologiczny posiada szczególną wartość historyczną, artystyczną lub naukową, a w pozostałych przypadkach przyznaje się dyplom”.

Wyobraźmy sobie, że dwie osoby znajdują zabytki o porównywalnej, szczególnej wartości historycznej: pierwsza przypadkowo znajduje zabytek podczas spaceru, a druga odnajduje go podczas legalnych poszukiwań prowadzonych na podstawie art. 36b. Przy zastosowaniu zasad z nowelizacji z 2023 r. obie osoby mogą ubiegać się o nagrodę pieniężną, jeśli spełnią wymagane obowiązki. Według propozycji poselskiej druga osoba otrzyma tylko dyplom, nawet jeśli jej znalezisko będzie miało wyjątkową wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Zatem wniosek jest prosty (i moim zdaniem wręcz niekonstytucyjny): projekt poselski wprowadza nierówne traktowanie osób, które dokonały odkrycia zabytku archeologicznego. O rodzaju nagrody nie decydowałaby wyłącznie wartość znaleziska i dopełnienie obowiązków ustawowych, ale przede wszystkim sposób jego pozyskania. W mojej ocenie powstaje tu poważna wątpliwość co do zgodności takiego rozwiązania z konstytucyjną zasadą równości wobec prawa, wyrażoną w art. 32 Konstytucji RP. Trudno bowiem wskazać racjonalne uzasadnienie, dla którego osoba dokonująca odkrycia podczas legalnych poszukiwań miałaby być pozbawiona nagrody pieniężnej przysługującej osobie, która dokonała analogicznego odkrycia przypadkowo.

Co do dyplomów: nowelizacja z 2023 r. pozostawia określenie trybu przyznawania dyplomów i nagród pieniężnych ministrowi, w drodze rozporządzenia. Projekt poselski wprowadza natomiast konkretny mechanizm: dyplom przyznaje wojewódzki konserwator zabytków właściwy ze względu na miejsce pozyskania zabytku, a przyznanie następuje w drodze decyzji administracyjnej. Co ciekawe, postępowanie może zostać wszczęte z urzędu albo na wniosek znalazcy.

Współczuję wszystkim delegaturom WKZ w całym kraju. Na mocy tego przepisu na przykład poszukiwacz, który pozyskał zabytek archeologiczny o szczególnej wartości będzie mógł sam wystąpić o przyznanie dyplomu. A skoro mamy do czynienia z postępowaniem administracyjnym, urząd będzie musiał rozpatrzyć wniosek, wydać decyzję i liczyć się z ewentualnym odwołaniem. Wnioskodawca będzie mógł od dnia wysłania takiego wniosku dzwonić i pytać. Dociekać, na jakim etapie jest proces administracyjny w sprawie jego wniosku.  Można sobie wyobrazić, że przy większej liczbie zgłoszeń dojdzie do dodatkowego obciążenia urzędów, które już teraz często są na granicy niewydolności administracyjnej. Ale do tego będą te urzędy musiały jechać w teren, dokonywać oględzin, zatwierdzać zgłoszenia, organizować badania – fajnie…!

Kolejna sprawa dotyczy regulacji samego rozpoczęcia poszukiwań. Artykuł 36b ust. 1 w nowelizacji z 2023 r. brzmi: „Poszukiwania ukrytych lub porzuconych zabytków ruchomych przy użyciu urządzeń elektronicznych lub technicznych może prowadzić osoba pełnoletnia pod warunkiem posiadania zgody właściciela nieruchomości i posiadacza nieruchomości oraz po dokonaniu zgłoszenia poszukiwań do rejestru poszukiwań”.

W poselskim projekcie tenże artykuł otrzymuje nowe brzmienie, zgodnie z którym poszukiwania można prowadzić dopiero „po dokonaniu zgłoszenia poszukiwań wojewódzkiemu konserwatorowi zabytków właściwemu ze względu na miejsce poszukiwań oraz po potwierdzeniu przyjęcia zgłoszenia przez tego konserwatora”. Na tym jednak nie koniec, bo projekt wprowadza też instytucję sprzeciwu WKZ. W praktyce oznacza to, że samo wysłanie formularza w aplikacji już nie wystarczy. Poszukiwania będzie można rozpocząć po potwierdzeniu przyjęcia zgłoszenia przez konserwatora albo po upływie terminu na wniesienie sprzeciwu, jeżeli taki sprzeciw nie zostanie zgłoszony. Projekt przewiduje więc mechanizm, który można określić mianem milczącej zgody, choć ściślej rzecz biorąc, chodzi o możliwość rozpoczęcia poszukiwań wobec braku sprzeciwu. I to akurat, z punktu widzenia ochrony dziedzictwa, jest kierunek słuszny.

Schody zaczynają się jednak kawałek dalej, w ust. 3 pkt 2. W uchwalonej ustawie z 2023 r. zgłaszający po prostu podawał w aplikacji „termin oraz zakres terenowy prowadzenia poszukiwań”. Posłowie chcą to zastąpić zapisem o wskazaniu: „terminu zakończenia poszukiwań, nie dłuższego niż 30 dni, liczony od dnia, w którym upływa termin na zgłoszenie sprzeciwu przez wojewódzkiego konserwatora zabytków”.

I tu zaczyna się problem. Projekt poselski narzuca sztywny, maksymalny czas prowadzenia poszukiwań: 30 dni. Co istotne, termin ten będzie liczony od dnia upływu okresu przewidzianego na zgłoszenie sprzeciwu przez WKZ, a nie od faktycznego rozpoczęcia poszukiwań. Limit ten oznacza konieczność ponawiania całej procedury, jeżeli ktoś chce prowadzić poszukiwania na danym terenie dłużej. A skoro procedura przewiduje weryfikację zgłoszenia i nawet 21 dni roboczych na wniesienie sprzeciwu, cały proces może się wydłużyć. W praktyce może to oznaczać wielotygodniowe oczekiwanie na możliwość rozpoczęcia poszukiwań, a następnie konieczność ponownego składania zgłoszenia, jeśli poszukiwacz chce kontynuować prace. Dramat. Dla wszystkich (poza posłami).

Jedziemy dalej:  art. 36b ust. 3 pkt. 3 w brzmieniu nowelizacji z 2023 r. brzmi po prostu: „termin oraz zakres terenowy prowadzenia poszukiwań, o których mowa w ust. 1”.

Posłowie postanowili „urozmaicić” ten proceder przez „wskazanie numeru działki ewidencyjnej w ewidencji gruntów i budynków, na której poszukiwania będą prowadzone, a jeżeli działka ma powierzchnię większą niż 1 ha i poszukiwania nie będą prowadzone na całym jej obszarze – określenie części działki, na której poszukiwania będą prowadzone”. Czyli: w nowelizacji z 2023 r. zgłaszający określał po prostu zakres terenowy. Projekt poselski wymaga natomiast podania konkretnego numeru działki ewidencyjnej, a jeżeli działka ma ponad 1 ha, a poszukiwania obejmują tylko jej część, wskazania dokładnie tej części.

I znów odwołuję się do praktyki, zobaczcie bowiem, co się dzieje: załóżmy działamy w lesie, na terenach rolnych czy innym, dużym obszarze. Trzeba będzie precyzyjnie ustalić granice działki i obszar poszukiwań, co jeszcze, powiedzmy, da się oczywiście i bez problemów zrobić. Ale jeśli poszukiwacz zechce przenieść się na sąsiednią działkę, nie wystarczy zwykła zmiana miejsca w terenie. Będzie musiał uwzględnić ją w zgłoszeniu i przejść przewidzianą procedurę. To nie tylko poszukiwacz będzie miał dodatkową robotę, ale przede wszystkim znów WKZ, gdyż każde zgłoszenie będzie zawierało konkretną lokalizację katastralną. Przy dużej liczbie zgłoszeń oznacza to dodatkowe dane do weryfikowania i obsługi. I co za tym idzie – przerwa w poszukiwaniu. Chyba po to, byście się nie przemęczyli tym chodzeniem i kopaniem, mało Wam hektar?

Swoją drogą, bardzo „ciekawą” sprawą jest ta granica 1 ha. Poselski projekt różnicuje sposób opisu terenu w zależności od powierzchni działki. Przy działce do 1 ha wystarczy wskazanie numeru działki, nawet jeśli poszukiwania będą prowadzone tylko na jej niewielkiej części. Dopiero powyżej 1 ha pojawia się obowiązek określenia części działki. Dlaczego? Czy ktoś z pomysłodawców nie pomylił działek dla poszukiwaczy z działką na siedlisko rolne…?

Ale to nie koniec. Mamy ciąg dalszy pomysłów poselskich, w tym oświadczenia o posiadaniu zgody właściciela nieruchomości.

Tu muszę się na chwilę zatrzymać. W nowelizacji był to jeden z punktów, który budził mój sprzeciw. NIE WIERZĘ w to, że każdy poszukiwacz, który będzie zgłaszał w aplikacji poszukiwania, będzie miał rzeczywistą zgodę właściciela. Nikt mi nie wmówi, że nagle wszyscy, którzy bezlitośnie kopią na lewo i prawo, staną się  praworządni i będą mieli zgodę właściciela gruntu lub Lasów Państwowych. Nie ma na to szans, ludzie, obudźcie się, to środowisko (jak i wiele innych środowisk, nawet wśród polityków) jest pełne osób, które za nic mają WSZELKIE przepisy prawa dotyczące poszukiwań (w tym przypadku), jakie by one nie były! To był jeden z punktów umożliwiających chodzenie na lewo, oszukiwanie i podawanie nieprawdziwych danych (oczywiście na odpowiedzialność zgłaszającego, ale co z tego). Nowelizacja zakładała uproszczenie, moim zdaniem nawet za duże: urząd na słowo honoru miał uwierzyć, że zgłaszający ma zgodę właściciela. Posłowie wprowadzają zmiany: oświadczenie o posiadaniu pisemnej zgody właściciela i posiadacza nieruchomości oraz obowiązek dołączenia elektronicznej kopii tej zgody, zgodę właściciela i posiadacza na przetwarzanie ich danych osobowych w związku ze zgłoszeniem, a także oświadczenie zgłaszającego o wypełnieniu obowiązku informacyjnego z art. 14 RODO.

No i w ten sposób wylali dziecko z kąpielą. Bo o ile można się zgodzić, by załączono kopię takiej zgody (co dla poszukiwacza akurat mogłoby być atutem, nie przeszkodą), to warto zapytać, czy projekt przewiduje jakikolwiek standard takiego dokumentu. Bez niego WKZ może otrzymywać zgody sporządzane w najróżniejszej formie, z różnymi zakresami i z różnymi klauzulami. Co dowcipniejszy wyśle mema, inny wyśle zdjęcie (tylko do kogo?), inny maila (na jaki adres?). To naprawdę kolejny potencjalny problem praktyczny.

RODO również jest tu problemem. Art. 14 RODO nakłada obowiązek informowania na administratora danych osobowych, gdy pozyskuje on dane od kogoś innego niż osoba, której dane dotyczą. Powstaje więc pytanie: kto w tym przypadku jest administratorem danych – czy na pewno WKZ – i dlaczego projekt przerzuca na zgłaszającego obowiązek zapewnienia realizacji tego wymogu? Samo zobowiązanie poszukiwacza do przekazania informacji nie rozstrzyga jeszcze, czy obowiązek z RODO został prawidłowo wykonany.

Crème de la crème jak dla mnie propozycji poselskich (oraz wcześniejszych) to punkt 5.  Brzmi on: „W odniesieniu do tego samego zakresu terenowego zgłoszenie poszukiwań, o których mowa w ust. 1, może być dokonane przez dowolną liczbę zgłaszających„.  Nie wiem, dlaczego w ogóle ten przepis jest i mało kto o nim mówi, bo projekt poselski go zachowuje. Przecież tu jest wyraźnie dopuszczona możliwość zgłaszania tego samego obszaru przez dowolną liczbę osób. Jak to sobie wyobrażacie? Na jednym terenie kilkanaście osób? Znających się lub nie?

Projektowana zmiana  wymaga dołączenia kopii pisemnej zgody, ale nie określa, czy zgoda ma wskazywać konkretnego poszukiwacza, czy może obejmować kilka osób. Jeżeli jest imienna, problemem może być składanie kopii tej samej zgody przez osoby niewymienione w dokumencie. Jeżeli dopuszcza wiele osób, trzeba określić, jak to weryfikować.

Dlaczego to takie ważne? Przykładowo: właściciel gruntu udziela zgody na poszukiwania, a następnie dziesięciu różnych poszukiwaczy składa zgłoszenia dotyczące tej samej działki. Proponowany przepis tego nie ogranicza. Nie ma ograniczenia liczby zgłoszeń ani zasady pierwszeństwa dla osoby, która zgłosiła teren jako pierwsza. Na jednej działce, np. na Mierzei Wiślanej czy innym, bardzo ważnym dla miłośników militariów terenie,  może dojść do sytuacji, gdzie wyścig o lepszą znajdkę może mieć wymiar niemal wyścigu (nie)pokoju.

To również znów kolejne obciążenie WKZ. Każde zgłoszenie wymaga osobnej obsługi, nawet jeśli dotyczy dokładnie tej samej działki. Właściciel może wyrazić zgodę kilku osobom, ale projekt nie określa, czy i w jaki sposób WKZ ma weryfikować, czy zgody nie są wykorzystywane wielokrotnie bez wiedzy właściciela.

Jedyny plus tego przepisu to legalne poszukiwania kilku osób na tym samym terenie, z czego skorzystać może np. grupa znajomych lub członkowie stowarzyszenia. Nie jest więc sam w sobie wadliwy, ale jego konstrukcja jest w mojej ocenie wadliwa i nie powinna mieć miejsca. Bo po co wprowadzać możliwość nieograniczonej liczby zgłoszeń na ten sam teren, skoro każde z nich ma przejść osobną procedurę i wymagać potwierdzenia przyjęcia przez WKZ? To może być kolejny generator pracy administracyjnej. O odpowiedzialności za niezakopane dołki nie wspomnę. Teraz przynajmniej jest jakaś szansa to kontrolować,  a w tym przypadku?

Dalej mamy równie istotne kwestie, jak np. sprzeciw WKZ. Nowelizacja z 2023 r. nie przewidywała prawa WKZ do wniesienia sprzeciwu wobec konkretnego zgłoszenia. Zgłoszenie stawało się skuteczne z chwilą otrzymania potwierdzenia i można było rozpocząć poszukiwania. To był kolejny punkt, z którym się nie zgadzałam, bo znów: czy dacie sobie rękę uciąć, że każdy ze zgłaszających ma świadomość, że na zgłaszanym terenie jest stanowisko archeologiczne? Grodzisko? Dawny cmentarz? Kurhany? Kto zaświadczy za zgłaszającym, że sprawdził teren, na który chce iść?  Jaki czas reakcji miał Urząd, by zareagować?  A przecież wiele zabytków nie jest ujęte w bazie ogólnej, a mają ją urzędy, bo jest np. akurat w opracowaniu. Sami niejednokrotnie nie dostajemy zgody na jakiś teren, bo zostało tam kiedyś dokonane zgłoszenie znalezienia czegoś, co dopiero jest w opracowaniu lub ma znaczenie dla ochrony potencjalnego stanowiska w sąsiedztwie.

Wracając, projekt poselski, ust. 7–9 wprowadza trzy istotne rozwiązania:

  1. WKZ może wnieść sprzeciw, jeżeli teren obejmuje obszary zakazane, poszukiwania wykraczają poza zgodę właściciela albo mogą zagrozić uszkodzeniem lub zniszczeniem zabytku,
  2. poszukiwacz ma tylko 7 dni, aby poinformować urząd, czy rezygnuje ze zgłoszenia, czy żąda wydania decyzji w sprawie sprzeciwu,
  3. WKZ ma wydać decyzję w ciągu 14 dni od żądania.

Nadmieniam, że brak reakcji poszukiwacza w ciągu 7 dni oznacza rezygnację ze zgłoszenia. Nie jest to więc zwykła możliwość odwołania się od sprzeciwu, tylko dodatkowy obowiązek pilnowania krótkiego terminu.

Kolejna sprawa – art. 36c: strefa zakazu rośnie z 10 do 100 metrów. Nowelizacja z 2023 r. zakładała odległość 10m. Nowelizacja ponadto obejmuje obszary ze Znakiem Dziedzictwa Europejskiego  – posłowie projektują ten punkt usunąć.  Nowelizacja ponadto obejmuje cmentarze, dawne cmentarze, mogiły, groby wojenne i miejsca kaźni – w projekcie posłów pozostają cmentarze i groby wojenne.

I co istotne moim zdaniem: w projekcie poselskim znika istotny obowiązek ministra, jakim było udostępnianie i upowszechnianie informacji przestrzennej o obszarach, na których poszukiwania są zabronione. To moim zdaniem ważne przeoczenie – albo świadoma rezygnacja z rozwiązania, które miało pomagać poszukiwaczom sprawdzać, gdzie nie wolno prowadzić poszukiwań.

Mamy zatem jednocześnie obowiązek precyzyjnego wskazywania działki, możliwość sprzeciwu WKZ, zwiększenie stref zakazu z 10 do 100 metrów i jednocześnie brak dotychczasowego obowiązku publicznego udostępniania informacji przestrzennej o tych obszarach. Poszukiwacz ma więc więcej obowiązków, ale projekt usuwa jedno z narzędzi, które miało mu ułatwiać sprawdzenie dopuszczalności poszukiwań.

Nie bez znaczenia jest fakt, że posłowie proponują podniesienie górnej granicy kary za poszukiwania na obszarach zakazanych z 2 do 3 lat pozbawienia wolności.

Natomiast co do terminu obowiązywania przepisów… Rewelacja. Nowelizacja z 2023 r. miała wejść w życie w zakresie nowych przepisów dotyczących poszukiwań 1 stycznia 2027 r. Posłowie proponują przesunięcie tego terminu na 1 stycznia 2028 r. Jednocześnie sama ustawa poselska ma wejść w życie 1 stycznia 2027 r.

Czyli: w 2027 r. zacznie obowiązywać ustawa zmieniająca przepisy nowelizacji z 2023 r., ale sam nowy system poszukiwań zacznie funkcjonować dopiero od 1 stycznia 2028 r.

Tak to rozumiem. Formalnie. Trzeba jakoś przesunąć termin wejścia w życie ustawy, więc trzeba tak zamieszać, by poddać w wątpliwość przepisy. By dyskusja się toczyła kolejny rok.

Po ludzku – nie, nie rozumiem.

Bo moim zdaniem w ogóle należało zacząć od zupełnie czegoś innego (np. definicji zabytku), a potem zmieniać cała ustawę. Nie na kolanie, nie przed wyborami, nie w atmosferze walki  środowiska poszukiwaczy ze środowiskiem poszukiwaczy i ogólnie poszukiwaczy ze środowiskiem naukowców, a także naukowców z poszukiwaczami i archeologami w komplecie.

Drodzy posłowie, czyż nie powinno się zacząć od całościowego uporządkowania ustawy, w tym definicji zabytku, zamiast dokładać kolejne poprawki do przepisów, które jeszcze nawet nie zaczęły funkcjonować?

Przeanalizowane uzasadnienie wskazuje tok myślenia pomysłodawców, ale oparte jest na umówmy się: danych nierzetelnych, by nie powiedzieć więcej. Straszak w postaci 6,5 miliarda złotych wziął się z wyliczenia, którego  nie da się inaczej wytłumaczyć jak chęcią uwalenia wszelkich zmian.

Zauważcie: autorzy wyliczają, że skoro około 5000 osób prowadzi obecnie legalne poszukiwania, a stanowią one zaledwie 1% wszystkich poszukiwaczy, to po liberalizacji zdaniem autorów można oczekiwać nawet miliona znalezisk archeologicznych rocznie. Następnie mnożą tę liczbę przez średnią nagrodę z lat 2019–2023, czyli około 6500 zł. Wychodzi im około 6,5 mld zł.

Jeśli ja bym tak liczyła budżet w biznesplanie dla naszej fundacji, to na pewno byłby to wzorcowy i nagradzany premią wniosek. Na pewno długo bym miejsca w fundacji nie zagrzała… Bo to poselskie wyliczenie opiera się na całym łańcuchu założeń. Po pierwsze zakładają, że liczba poszukiwaczy rzeczywiście jest stukrotnie większa niż obecnie legalnie działających.  Tak naprawdę nikt nie wie, ile jest osób poszukujących naprawdę.  Nie da się tego chyba nawet szacunkowo policzyć, a na pewno nie ilością posiadanych wykrywaczy ani ilością członków w stowarzyszeniach.  Jest to zatem mnożenie niewiadomej przez drugą niewiadomą z wynikiem przeczącym jakimkolwiek prawom matematyki.

Drugie założenie: po zmianie przepisów wszyscy zaczną zgłaszać poszukiwania  – akurat, już to widzę… No niestety, w każdym środowisku jest grupa „czarnych owiec” i tutaj poddaję ten niechlubny czynnik ludzki w poważną wątpliwość.

Trzecie założenie: liczba znalezisk będzie rosła proporcjonalnie do liczby poszukiwaczy . Hm… Jeśli znaleziony (czy pozyskany?) „skarb” będzie miał wartość dużo większą na czarnym rynku to… czarno to widzę.

Czwarte założenie: że każde znalezisko będzie podstawą do wypłaty nagrody na poziomie średniej z poprzednich lat. Czyli całe te 6,5 miliarda złotych to prognoza w żaden sposób nie oparta na rzeczywistych danych. I raczej nie sądzę, aby czary rynek przegrał z państwowymi stawkami. Ktoś, kto dziś szuka „dla skarbu” i chęci zysku, nie zmieni sposobu myślenia po zmianach w ustawie, choćby były one sprowadzone do ogłoszenia na Facebooku.

Reasumując: w mojej ocenie ów projekt przedstawia się jako nieudolna odpowiedź na konflikt dwóch środowisk. Napisano bowiem w uzasadnieniu wprost, że liberalizacja wyróżnia grupę amatorskich poszukiwaczy kosztem naukowców i specjalistów, a ustawa wywołuje narastający konflikt społeczny.  Dalej, w Deklaracji Skutków Regulacji pojawia się stwierdzenie, że pilna interwencja legislacyjna pozwoli uniknąć eskalacji konfliktu ze środowiskami naukowymi krytykującymi ustawę. Czy na pewno owa interwencja ma mieć taką formę? Pełną niejasności, nieprecyzyjnych określeń…? Ludzie z Polski… Z Polski 2050 dokładnie i Trzeciej czy której tam Drogi – naprawdę: nie tędy droga! Czy wy naprawdę wiecie, co wprowadzacie?

Moim zdaniem projekt ten nie powinien w ogóle trafić do konsultacji społecznych, nie powinien w ogóle powstać. Jestem jednak realistką i wiem, że jeśli projekt składa grupa z rządzącej koalicji, to raczej ma on szanse przejścia. I w takim przypadku grozi nam naprawdę paraliż urzędowo – terenowy. I tak właśnie się dzieje w momencie, kiedy od (moim zdaniem) niewłaściwej strony zaczyna się porządkować przepisy. Bo można było to wszystko zrobić inaczej, ale żyjemy w wolnym kraju i podobno demokratycznym, więc mniejszość nie ma znaczenia. Zrobiono, jak zrobiono.

Nie wiem ostatecznie, jak będzie od 1 stycznia. Na pewno nie będzie dobrze w przypadku przyjęcia tego projektu.  Wbrew  założeniom poselskim, eskalować będzie nie tylko problem społeczny, ale włączy w to znaczną grupę urzędników. Uczelni. Wolontariuszy przy badaniach archeo. I w ten sposób tenże poselski projekt nie dotyczy tylko poszukiwaczy, choć to przede wszystkim im chce się teraz to wszystko utrudnić.

Moim oczywiście zdaniem.

PS. Analiza ta jest wyłącznie autorska, i ma prawo wyrażać własne zdanie, własne opinie, a także, jako że się nie jest automatem – również zawierać błędy. W przypadku zauważenia takich, mile widziane ich wskazanie.